De geschiedenis van Turkije

Jaartallen

Vorst

" - ^

Huis

Bijzonderheden

11^e eeuw

-

-

-

Klein-Azië (ongeveer het huidige Turkije) werd veroverd door de Seltsjoeken (ook: Seldjoeken, een Turks geslacht met als stamvader Seldjoek [midden tiende eeuw]); de Seltsjoekse vorst Malik Sjah (1072 - 1092) onderwierp Anatolië en stichtte daar het rijk van de Roem-Seltsjoeken (Roem = [Oost-]Romeins), met als hoofdstad Konya (Iconium)

13^e en 14^e eeuw

-

-

-

De Turken (uit Turkestan) vestigden zich in Klein-Azië

Osmaanse Rijk (ong. 1290 – 1923)

1281 – 1324

Bey Osman I Gazi

1258 - 1324

Osmaans

Zoon van Ertugrul; hij stichtte het Osmaanse Rijk door zijn stam (de “Osmanlis”) rond 1290 te bevrijden van de Seltsjoekse overheersing; van 1308–1326 werd het Seltsjoekse Roem ingenomen; Bursa [Brusa] werd in 1326 op Byzantium veroverd

1324 - 1360

Bey Orchan [ook: Orhan]

1288 – 1360

Osmaans

Zoon van Osman I; hij breidde het rijk verder uit in het noordwesten van Klein-Azië door de verovering van een groot deel van Anatolië; hij veroverde in 1331 Iznik (Nicaea), in 1337 Izmid (Nicomedia) en in 1354 Gelibolu (Kallipolis) en Ankara (Angora)

1360 - 06.1389

Bey/Sultan Murad I

1326 - 1389

Osmaans

Zoon van Orchan; hij veroverde Macedonië en Thracië; rond 1360 werd een nieuw leger gevormd, namelijk dat der Janitsaren (gerekruteerd uit christelijke onderdanen die grondig geïslamiseerd en verturkst werden); hij veroverde in 1361 Edirne (Adrianopolis), dat hij tot zijn hoofdstad maakte; verder veroverde hij in 1385 Sofia, in 1387 Konya (Iconium) en Thessalonica en in 1389 Servië; hij nam in 1375 de sultantitel aan; hij sneuvelde bij de verovering van Servië in de Slag op het Merelveld (Kosovopolje)

06.1389 - 20.07.1402

Bey/Sultan Bayezid I Yildirim / Bayaat

1347 - 1403

Osmaans

Zoon van Murad I; hij onderwierp opstandige vazallen in Anatolië; in 1397-1398 veroverde hij de vorstendommen Karamanoglu en Sivas voor het Osmaanse Rijk; in 1394 nam hij de sultantitel aan; na succesvolle veldtochten in Griekenland, Albanië en Bulgarije versloeg hij de tegen hem verbonden Europese vorsten (onder meer graaf Jan zonder Vrees) bij Nicopolis in 1396; hij oefende zware druk uit op Constantinopel, doch werd vanaf 1399 vanuit het oosten bedreigd door Timoer Lenk (Tamerlane); met deze streed hij in 1402 de slag bij Angora (Ankara), waarin hij werd verslagen en gevangen genomen; hij stierf in gevangenschap

[1402 – 1411]

Sultan Süleyman I

? - 1411

Osmaans

Zoon van Bayezid I; na de dood van Bayezid I verdeelde Timoer Lenk het Osmaanse rijk tussen drie zonen van Bayezid I, namelijk aan Süleyman Rumelia (op de Balkan), aan Isa Bursa (het westen van het huidige Turkije) en aan Murad Amasya (het midden van het huidige Turkije); Süleyman I werd in 1410 verslagen door zijn broer Musa

[1402 – 1413]

Sultan Isa

? - ?

Osmaans

Zoon van Bayezid I; zie hiervoor; hij werd in 1405 verslagen door zijn broer Mehmed I

[1402 – 1413]

Sultan Musa

? - ?

Osmaans

Zoon van Bayezid I; zie hiervoor

1402 – 05.1421

Sultan Mehmed I Çelebi

ca. 1380 - 1421

Osmaans

Zoon van Bayezid I; hij herenigde het door invallen van Timoer Lenk uiteengevallen rijk, na strijd met zijn broers, die hij overwon; in 1416 maakte hij Walakije (het huidige Roemenië) tot een vazalstaat, in 1417 won hij gebieden in Albanië

05.1421 - 1444

Sultan Murad II

1404 - 1451

Osmaans

Achterkleinzoon van Murad I en zoon van Mehmed I; hij veroverde in 1430 Saloniki; hij had te kampen met interne moeilijkheden; hij veroverde delen van Midden-Anatolië, Albanië en Macedonië; hij bestreed Hongarije en de Albanen; hij trad af ten behoeve van zijn zoon, maar keerde terug in verband met interne dreiging; hij versloeg in 1448 Hongarije bij Kosovo

1444 - 1446

Sultan Mehmed II Fatih

1432 - 1481

Osmaans

Zoon van Murad II en een slavin; zijn regering werd korte tijd onderbroken door terugkomst van zijn vader (zie hiervoor)

1446 – 03.02.1451

Sultan Murad II

1404 - 1451

Osmaans

Hij keerde tijdelijk terug in verband met interne dreiging (zie hiervoor)

03.02.1451 – 03.05.1481

Sultan Mehmed II Fatih

1432 - 1481

Osmaans

Na het overlijden van zijn vader keerde hij terug op de troon (zie hiervoor); hij veroverde op 29.05.1453 Constantinopel, de laatste christelijke veste in het oosten; dit betekende de val van het Byzantijnse (=Oost-Romeinse) Rijk; hij maakte de stad onder de naam Istanbul tot hoofdstad van zijn rijk; op 11.08.1473 versloeg hij de Turkmeense leider Uzun Hasan bij Bashkent; hij vergrootte verder het rijk door veroveringen op de Balkan (Servië, een deel van Griekenland en Albanië), de Krim en in Klein-Azië

20.05.1481 – 25.04.1512

Sultan Bayezid II Weli

1446 - 1512

Osmaans

Oudste zoon van Mehmed II; hij koesterde veel belangstelling voor literatuur en mystiek en weerde Europese invloeden; in 1483 veroverde hij Hercegovina, in 1484 de Donaumonden; belangrijk waren de successen behaald door de versterkte Turkse vloot in 1499-1502 tegen de Venetianen; in 1511 betwistten zijn zoons de opvolging; geholpen door de Khan van de Krim en de Janitsaren dwong zijn zoon Selim hem op 25.04.1512 tot aftreden

25.04.1512 – 21.09.1520

Sultan Selim I Yavuz

1467 - 1520

Osmaans

Zoon van Bayezid II; hij zette zijn vader af (zie hiervoor); hij veroverde Arabië, in 1516 Syrië (een Egyptische Mameloekse bezitting) en in 1517 Egypte; hij was een soennietische moslim en liet sji’itische moslims doden; hij was een wreed heerser, maar een uitstekend organisator; hij was tevens dichter; sedert 1517 was hij kalief; in 1513 tekende de Turkse admiraal Piri Reis Ibn Haji Mehmed een uitzonderlijk nauwkeurige wereldkaart

21.09.1520 – 06.09.1566

Sultan Süleyman II Kanuni ofwel de Prachtlievende [of de Wetgever]

1494 - 1566

Osmaans

Zoon van Selim I; hij veroverde in 1521 Belgrado, in 1522 Rhodos, in 1526 Hongarije en in 1534 Baghdad, maar belegerde in 1529 tevergeefs Wenen; hij beheerste met behulp van de Barbarijse zeerovers (onder meer Cheir al-Dien Barbarossa) de Middellandse Zee; in 1536 sloot hij een verdrag met Frankrijk, dat dit land privileges in het Oosten verleende; hij verbeterde de administratie en de wetgeving en liet vele bouwwerken neerzetten

06.09.1566 – 12.12.1574

Sultan Selim II Mest

1524 - 1574

Osmaans

Hij liet de regering over aan een grootvizier; hij kwam op de troon door intriges van zijn moeder Roxelane; in 1571 werd in de zeeslag bij Lepanto de Turkse vloot verslagen door Spanje en Venetië

12.12.1574 – 16.01.1595

Sultan Murad III

1546 - 1595

Osmaans

Hij was een onbekwaam en slap heerser, die zich door gunstelingen liet beheersen; door de verdeeldheid van de christelijke staten bleef de Turkse expansie aanhouden, onder meer in Kaukasië en Azerbaidzjan; hij raakte in 1593 in oorlog met Oostenrijk; zijn leger overwon de Perzen

16.01.1595 – 22.12.1603

Sultan Mehmed III

1566 - 1603

Osmaans

Zoon van Murad III; hij was een weinig krachtig vorst, wiens politiek volledig werd beheerst door zijn moeder; hij doodde al zijn broers en zijn eigen zoon; hij streed voortdurend tegen Oostenrijk; hij werd om het leven gebracht

22.12.1603 – 22.11.1617

Sultan Ahmed I

1590 - 1617

Osmaans

Hij voerde oorlog tegen keizer Rudolf II van Duitsland en sloot in 1606 met Oostenrijk de Wapenstilstand van Zsitvatorok; hij moest Georgië en Azerbaidzjan aan Abbas I van Perzië afstaan; hij bouwde de Blauwe Moskee in Istanbul; in 1612 ontving hij de eerste Nederlandse gezant in het Turkse Rijk, Cornelis Haga

22.11.1617 – 26.02.1618

Sultan Mustafa I

1592 - 1639

Osmaans

Broer van Ahmed I; hij werd afgezet wegens zwakzinnigheid en later hersteld in de macht [zie hierna]

26.02.1618 – 20.05.1622

Sultan Osman II

1603 - 1622

Osmaans

Neef (oomzegger) van Mustafa I; hij werd vermoord door de Janitsaren, die Mustafa I weer op de troon plaatsten

20.05.1622 – 10.09.1623

Sultan Mustafa I

1592 - 1639

Osmaans

In zijn macht hersteld [zie hiervoor]; hij werd opnieuw afgezet wegens zwakzinnigheid

10.09.1623 – 09.02.1640

Sultan Murad IV

1612 - 1640

Osmaans

Hij regeerde eerst onder regentschap, dat een speelbal van de Janitsaren en de Spahis werd; de Turken werden uit Noord-Irak verdreven; nadat hij meerderjarig was geworden trad hij wreed op tegen de Janitsaren; hij heroverde Bagdad op de Perzen en sloot in 1639 een vrede (die tot 1918 bleef bestaan)

09.02.1640 – 08.08.1648

Sultan Ibrahim

1615 - 1648

Osmaans

Hij sloot in 1641 vrede met het Duitse Rijk en veroverde Chania (op Kreta) van de Venetiërs

08.08.1648 – 08.11.1687

Sultan Mehmed IV

1641 - 1692

Osmaans

Zoon van Ibrahim; zijn belegering van Wenen in 1683 mislukte; Oostenrijk fnuikte de macht van het Osmaanse Rijk (prins Eugenius); hij verloor Hongarije en Servië aan Oostenrijk; hij werd afgezet door de Janitsaren

08.11.1687 – 23.06.1691

Sultan Süleyman III

1644 - 1691

Osmaans

Broer van Mehmed IV; de Habsburgers deden hem terugtrekken van de Balkan

23.06.1691 – 06.02.1695

Sultan Ahmed II

1642 - 1695

Osmaans

Hij leed een gevoelige nederlaag tegen Oostenrijk; hij liet de macht over aan viziers

02.1695 – 21.08.1703

Sultan Mustafa II

1664 - 1703

Osmaans

In 1697 werden de Shihabi emirs van Libanon bijna onafhankelijk; hij verloor veel gebied (Hongarije en Zevenburgen) door vrede van Karlowitz (1699); hij werd afgezet door de Janitsaren

21.08.1703 – 01.10.1730

Sultan Ahmed III

1673 - 1736

Osmaans

Zijn regeringsperiode staat bekend als de ‘Tulpentijd’; kunst en wetenschappen bloeiden; hij versloeg in 1711 tsaar Peter I van Rusland aan de Proeth; hij veroverde in 1715 Morea; hij sloot met Oostenrijk de nadelige Vrede van Passarowitz (hij verloor daarbij Banaat, Servië en Klein-Walachije); hij werd door de Janitsaren afgezet [zie hierna]

01.10.1730 – 13.12.1754

Sultan Mahmud I

1696 - 1754

Osmaans

Oudste zoon van Mustafa II; hij kwam aan het bewind door het neerslaan van de zogenaamde Patrona Khalil-opstand, waardoor zijn voorganger, tegen wiens decadentie de opstand gericht was, gedwongen werd af te treden; op militair gebied boekte hij successen door in 1739 het verdrag van Beograd (Belgrado), waarin de vrede met Rusland en Oostenrijk werd vastgelegd, te bewerkstelligen, en in 1746 de sinds 1731 steeds weer oplaaiende oorlog met Perzië tot een goed einde te brengen (hij sloot in 1736 een duurzame vrede met de Perzen); zijn interesse voor literatuur en muziek was echter nog groter dan die voor politieke aangelegenheden; hij stichtte in Istanbul een groot aantal gebouwen, waaronder bibliotheken en moskeeën; hij was vanwege zijn soberheid een geliefd heerser

13.12.1754 – 30.10.1757

Sultan Osman III

1699 - 1757

Osmaans

Tweede zoon van Mustafa II; hij was een vredelievend vorst

30.10.1757 – 24.12.1773

Sultan Mustafa III

1717 – 1773

Osmaans

Zoon van Ahmed III; hij probeerde als verlicht despoot te regeren; hij moderniseerde het leger; hij raakte in oorlog met Rusland en werd in 1768 verslagen door tsarina Catharina II van Rusland

24.12.1773 – 07.04.1789

Sultan Abdul-Hamid I

1725 - 1789

Osmaans

Hij voerde oorlog tegen Rusland en moest bij de vrede van Kütsjük Kainardji de onafhankelijkheid van de Krim erkennen, dat het jaar daarop door Rusland geannexeerd werd; tijdens zijn bewind ging de ontbinding van het grote Osmaanse Rijk verder; Rusland verkreeg de protectie over de Donauvorstendommen

07.04.1789 – 29.05.1807

Sultan Selim III

1761 - 1808

Osmaans

Hij trachtte vergeefs de macht van de Janitsaren te breken; hij kon zich niet handhaven tegen Rusland en keizer Napoleon I van Frankrijk; hij werd afgezet en vermoord; in 1804 begon de opstand van de Serviërs

29.05.1807 – 28.07.1808

Sultan Mustafa IV

1778 - 1808

Osmaans

Hij werd afgezet door Mahmud II en geëxecuteerd

28.07.1808 – 01.07.1839

Sultan Mahmud II

1784 - 1839

Osmaans

Hij trachtte vergeefs verschillende hervormingen door te voeren; hij schafte in 1826 het elitekorps der Janitsaren af; hij kon de onafhankelijkheid van Servië (1812), Griekenland (1832) en Egypte niet verhinderen; hij verloor Syrië aan Egypte; hij verloor twee oorlogen van Rusland; na hem ontstond de hervormingsperiode Tanzimaat onder zijn opvolger

01.07.1839 – 25.06.1861

Sultan Abdul-Mejid I

1823 - 1861

Osmaans

Hij raakte veel van zijn macht kwijt in Egypte en Syrië; na de Krimoorlog (waarin hij zich met de Fransen en de Britten verbond tegen de Russen) kwam in 1856 de Hatt-i Humajoen tot stand, het belangrijkste Turkse hervormingsedict in de negentiende eeuw: onder andere meer vrijheden voor de christenen en een verbetering van de rechtspraak; doel hiervan was het verkrijgen van westerse hulp tegen het opdringende Rusland

25.06.1861 – 30.05.1876

Sultan Abdul-Aziz

1830 - 1876

Osmaans

Hij voerde hervormingen in westerse zin door, maar kon het verval van het rijk niet tegenhouden; corruptie en verkwistingen leidden tot een grotere autonomie van Egypte; hij deed in 1876 afstand ten gunste van Murad V [zie hierna] en werd vijf dagen later dood aangetroffen

30.05.1876 – 31.08.1876

Sultan Murad V

1840 – 1904

Osmaans

Zoon van Abdul-Mejid I; hij werd in 1876 na de staatsgreep onder leiding van Midhat Pasja op de troon gezet; hij voldeed echter niet aan de hoge verwachtingen van de hervormingsgezinde partij van Midhat en werd in hetzelfde jaar afgezet wegens (vermeende) krankzinnigheid, en opgevolgd door Abdul-Hamid II

31.08.1876 – 27.04.1909

Sultan Abdul-Hamid II [bijgenaamd: de Rode Sultan]

1842 – 1918

Osmaans

Eveneens zoon van Abdul-Mejid I; van 1877-1878 vond de Russisch-Turkse Oorlog plaats; bij het Congres van Berlijn werden de Balkanlanden zelfstandig; in 1876 werd de eerste Turkse grondwet afgekondigd, die in 1878 weer werd ingetrokken; in 1878 verloor hij Servië, in 1881 Tunesië en in 1885 Bulgarije; overal in het rijk braken opstanden uit en de beweging van de Jong-Turken kwam tot ontwikkeling; rond 1880 raakte het rijk bankroet en kwam het onder curatele van Frankrijk en Engeland; hij herstelde in 1908 de grondwet, maar dit was te laat: in 1908 grepen de Jong-Turken de macht; Oostenrijk-Hongarije annexeerde Bosnië-Hercegovina; in 1909 kwam het leger in opstand en werd hij afgezet

27.04.1909 – 03.07.1918

Sultan Mehmed V Resjaad

1844 - 1918

Osmaans

Eveneens zoon van Abdul-Mejid I; hij liet de Jong-Turken regeren; van 1912-1913 vonden de Balkanoorlogen plaats; Europees Turkije werd teruggebracht tot Oost-Thracië; in de Eerste Wereldoorlog vocht Turkije aan de kant van de Centralen; in 1915 vond een afslachting van de Armeniërs plaats, aangezien zij ervan werden verdacht samen te werken met het Russische leger; in 1918 bezetten de Geallieerden Istanbul

03.07.1918 – 02.11.1922

Sultan Mehmed VI Wahid al-Dien

1861 - 1926

Osmaans

Neef (oomzegger) van Mehmed V; hij moest in 1920 het vernederende verdrag van Sèvres tekenen, waarbij Turkije in buitenlandse invloedssferen werd opgedeeld; Mustafa Kemal Pasja verjoeg van 1921-1922 de Geallieerden uit Klein-Azië; op 01.11.1922 werd besloten het sultanaat af te schaffen en aan het Osmaanse Huis alleen nog de titel van kalief te laten, en Mehmed VI vluchtte naar Malta

18.11.1922 – 03.03.1924

Kalief Abdul-Mejid II

1868 - 1944

Osmaans

Neef van Mehmed VI; toen deze sultan werd, werd hij tot kroonprins benoemd; 19.11.1922 werd hij na het vertrek van zijn neef tot kalief gekozen door de Turkse Nationale Assemblee in Ankara; in 1923 werd bij de Vrede van Lausanne bepaald dat Turkije Klein-Azië, een deel van Armenië en Constantinopel met Oost-Thracië zou behouden; als leider van de Nationale Bevrijdingsbeweging wist Mustafa Kemal Pasja in 1923 de Turkse onafhankelijkheid te bewerkstelligen; hij riep op 23.10.1923 de republiek Turkije uit, waarvan hijzelf president werd; hij verplaatste de hoofdstad naar Ankara; op 03.03.1924 werd de kalief afgezet en met zijn familie uit het land verdreven

Republiek Turkije [Türkiye Cumhuriyeti] (1923 -)

30.10.1923 – 10.11.1938

President Mustafa Kemal Pasja [sinds 1934 bijgenaamd Atatürk]

1881 - 1938

-

Onder zijn leiding kreeg Turkije in 1924 een nieuwe grondwet, die onder meer de scheiding der machten vastlegde; ook nam hij het voortouw tot vele moderniserende maatregelen zoals de scheiding van Staat en Kerk (1925), de invoering van het Latijnse alfabet (1928) en van wetboeken naar Europees model en de gelijkstelling van man en vrouw (1934)

11.11.1938 – 22.05.1950

President Ismet Inönü

1884 - 1973

-

Hij versloeg in 1922 Griekenland als stafchef van Kemal Pasja; van 1923-1927 was hij minister-president; in 1939 verwierf Turkije Alexandrette (nu: Iskenderun); in de Tweede Wereldoorlog was Turkije neutraal; in 1945 sloot het zich aan bij de Geallieerden

22.05.1950 – 27.05.1960

President Celar Bayar

1883 - 1986

-

Premier Adnam Menderes (1899-1961) stelde Turkije open voor buitenlandse investeerders; in 1951 trad Turkije toe tot de NAVO; een staatsgreep onder leiding van generaal Kemal Gürcel maakte op 27.05.1960 een einde aan zijn bewind; de generaal maakte vrijwillig plaats voor een burgerregering

27.05.1960 – 28.03.1966

President Kemal Gürcel

1895 - 1966

-

Van 1961-1965 was Ismet Inönü premier; de Grieken werden uit Turkije verdreven wegens Griekse acties tegen Turken op Cyprus

28.03.1966 – 28.03.1973

President Cevdet Sunay

1900 - 1982

-

In 1971 vond een staatsgreep plaats, die een einde maakte aan de regering van premier Süleyman Demirel

06.04.1973 – 06.04.1980

President Fahri Korotürk

1903-1987

-

Verkiezingen in 1973 brachten het premierschap in 1974 aan Bülent Ecevit, in 1975 gevolgd door een rechtse regering onder opnieuw premier Süleyman Demirel; in 1974 bezette het Turkse leger Noord-Cyprus

19.09.1980 – 09.11.1989

President Kenan Evren

1918 -

-

In september 1980 vond een militaire staatsgreep plaats onder leiding van generaal Kenan Evren, die daarna president werd; in 1982 werd hij bij referendum voor zeven jaar tot president (met uitgebreide bevoegdheden) verkozen; in 1983 legde hij zijn functie als stafchef-generaal neer en werd hij burgerpresident; Turgut Özal werd premier

09.11.1989 – 17.04.1993

President Turgut Özal

1927 - 1993

-

Hij richtte de Moederlandpartij op; toen hij bij de lokale verkiezingen van 1989 een grote nederlaag leed, liet hij zich door het parlement tot president kiezen

16.05.1993 -  16.05.2000

President Süleyman Demirel

1924 -

-

In 1993 begon een groot offensief van het Turkse leger tegen Koerdische rebellen

16.05.2000 -

President Ahmet Necdet Sezer

1941 -

-

Hij was jurist voordat hij president werd