Vijftig jaar geleden vond in Zeeland de watersnoodramp plaats.
Hans Warren is op dat moment 31 jaar en woont met zijn vader in Borssele. In zijn dagboek
beschrijft Hans hoe de storm een hoogtepunt bereikte.
De woeste zee
was indrukwekkend: donkergrauw, dreigend, angstaanjagend sterk. Ik wilde me er
mee verenigen, mijn kracht meestuwen tegen de nietig lijkende dijken om de
waanwijze mensen te laten zien hoe klein en machteloos ze zijn met al hun
moderne middelen.
's Morgens horen Hans en zijn vader op de radio van
de ramp. Als de sirene en noodklok beginnen te luiden, twijfelen beiden geen
moment: helpen! Hans pakt een schop en meldt zich als een van de eersten om
dijken te verstevigen. Vrijwel meteen beseft hij een fout te hebben gemaakt. Het
modderige handwerk blijkt veel te zwaar voor hem. Spitten en sjouwen kan hij
niet, organiseren des te beter. Ik stond met al mijn goede bedoelingen van
begin af aan de verkeerde kant, constateert hij gelaten.
De volgende
dag neemt hij per fiets de schade op in de omgeving. 's Avonds dient zich een
nieuwe noodsituatie aan. Zijn vader, grieperig, vertrekt direct maar zegt tegen
Hans dat deze beter thuis kan blijven. Hij is toch ongeschikt voor dit werk.
Hans is daar niet rouwig om, al blijft hij een gevoel van wroeging houden. Dit
zijn historische dagen voor zijn streek. En wat doet hij? In plaats van mensen
te redden zit hij voor de kachel en leest in Pompes funèbres. Gelukkig is Hans'
vader deze dagen een held voor twee. De waterbouwkundige, op een zijspoor
geraakt door zijn pro-Duitse houding tijdens de bezetting, dwingt met
daadkrachtig optreden respect af.
Wat moet het een bittere triomf
voor hem geweest zijn, noteert Hans op 2 februari 1953. Ik heb hem
bewonderd, ik was trots op hem, voor het eerst van mijn leven. Dat dit dezelfde
man was die zo kleinzielig kon doen.
30 januari
Vandaag is het Nationale Gedichtendag. Een goede gelegenheid om nog
eens de gedichten van de maand te lezen! Aanstaande zaterdag volgt een nieuwe,
speciale, aflevering.
Roddelblad HP/De Tijd bericht dat Mario Molegraaf en zijn nieuwe
geliefde - een vrouw - deze week in ondertrouw zijn gegaan. Het huwelijk wordt
voltrokken op 13 maart, "in besloten kring". Het jonge paar heeft intussen een
huis in Wassenaar gekocht.
Mario: Ik heb de periode met Hans
afgesloten met het plaatsen van een steen op zijn graf, op 19 december
jongstleden. (...) Ik ga nu het verborgene weer in. Daarmee beperkt zich die
jarenlange verhouding tussen literatuur en werkelijkheid, die tal van ongezonde
kanten had, strikt tot het verleden.
29
januari
Tijdens de 23ste Nacht Van De Poëzie, op zaterdag 29 maart 2003 in
Vredenburg Utrecht, zal Mario Molegraaf voorlezen uit het verzameld werk van
Hans Warren. (Een bericht van Robert van Vaals)
28
januari
Ons overzicht van reacties in de pers op Geheim Dagboek 2001 (nieuws
26 januari) is aangevuld. Met dank aan Niek Oele. Binnenkort maken we er een
aparte pagina van, dus reacties blijven welkom.
Bij Querido verscheen Na de watersnood, samengesteld door Ad
Zuiderent. Hierin zijn twee teksten van Warren opgenomen: het gedicht Na de
overstroming (aanvankelijk, in 1954, als Twee overstromingsgedichten
gepubliceerd in Maatstaf), en een fragment uit Geheim dagboek
1952-1953 (pp. 133-141).
Bert Bakker bericht (onder voorbehoud) dat de nieuwe editie van Ik
heb alleen woorden (zie nieuws 18 januari) al op 7 februari verschijnt en
een week later in de boekhandel ligt. (Afbeelding links: het oude omslag.) De
goedkope editie van Om het behoud der eenzaamheid staat inderdaad gepland
voor begin mei.
Tot en met zaterdag 15 februari is in De Drvkkery in Middelburg een
installatie te bewonderen van Willy Leijnse. Ze heeft zich voor dit kunstwerk
onder andere laten inspireren door het gedicht Na de overstroming van
Hans Warren. Op de site van De Drvkkery
wordt de expositie als volgt aangekondigd. (Je vindt daar ook de volledige tekst
van het gedicht.)
Willy Leijnse las het boek van Kees Slager over de
watersnoodramp, maakte van zeer nabij het ontstaan van het toneelstuk
"Coupure" mee en vond een gedicht van Hans Warren. Dit inspireerde haar tot
het maken van werk waarin het o.a. gaat over veiligheid, bedreiging en
ervaringen waar mensen niet over kunnen praten. Maar ook over hoop en een
nieuw begin: "We planten samen nieuwe tulpen". Willy Leijnse woont en werkt
in Broek in Waterland, maar is Zeeuwse van geboorte.
22
januari
Verkiezingen. In twee dagboekfragmenten vertelt Hans Warren over zijn
gang naar de stembus.
Op 29 maart 1978 noteert hij: Wezen
stemmen. Het is PPR geworden. Het onbetrouwbare gezicht van Den Uyl, levensgroot
op de achterpagina van de krant en de leugenachtige tekst daarbij, deden mij nog
op het laatste moment veranderen. Bij de daaropvolgende verkiezingen,
26 mei 1981 schrijft Warren: Wezen stemmen voor de Tweede Kamer.
Bij gebrek aan beter VVD. We zijn benieuwd naar zijn stemgedrag in de
jaren tachtig en negentig.
18 januari
Nieuwe boekuitgaven!
In mei verschijnt een nieuwe -
goedkope - editie van Om het behoud der eenzaamheid, de bekende
bloemlezing van veertig jaar Geheim Dagboek.
Rond de boekenweek (maart)
komt Bert Bakker met een fraaie, gebonden uitgave van Ik heb alleen woorden.
De honderd meest troostrijke gedichten over afscheid en rouw uit de Nederlandse
poëzie, samengesteld door Hans Warren en Mario Molegraaf. Deze herdruk sluit
aan bij het thema van de boekenweek: Styx, leven en dood in de
letteren.
De publicatie van Geheim Dagboek 1984-1986 is uitgesteld
tot later dit jaar.
16 januari
In De Groene Amsterdammer deze week een recensie van Geheim
Dagboek 2001 door Liesbeth Koenen. Zo langzamerhand is het dagboek dan toch
in bijna alle kranten en weekbladen aan bod gekomen. (Het wachten is nog steeds
op Vrij Nederland en Elsevier.)
Koenen is zeer lovend. Ze
schrijft: Ik moet bekennen dat ik wekenlang met Geheim Dagboek 2001 in mijn
hoofd rondgelopen heb, het bleef maar "nabij", zoals een boek dat heel soms kan
doen. Koenen noemt het "hartverscheurend" hoe Warren hangt aan het leven
maar tegelijk ook dood wil. Net als veel andere recensenten brengt Koenen begrip
op voor de moeilijke positie van Mario Molegraaf.
Ze raadt de lezers aan
ook de eerdere delen van het dagboek te lezen. Niet omdat Hans Warren zo'n
warme, sympathieke persoonlijkheid was, eerder een wat ijdele, egocentrische
man, die dolgraag meer erkenning voor zijn poëzie had gehad. In het laatste
dagboekdeel is het niet anders, en valt bijvoorbeeld nog steeds zijn
mensenweerzin op, en het feit dat hij geen enkel contact met zijn kinderen had.
Toen ik hem een paar jaar geleden ontmoette, intrigeerde het me dan ook zeer dat
hij uiterst beminnelijk in de omgang bleek te zijn.
14
januari
Een belangrijk bericht van het Afrika museum:
De tentoonstelling van Hans Warren is officieel beëindigd. De
uitruiming vindt echter volgende week pas plaats, dat wil zeggen dat de
expositie nog t/m komend weekend te zien is.
12
januari
De tentoonstelling Een stip op de wereldkaart in het Afrikamuseum is verlengd tot het eind
van deze maand. Op de tentoonstelling zijn 75 voorwerpen te zien uit de
Afrika-collectie van Hans Warren, een aantal ervan vergezeld van de gedichten
uit de bundel Een stip op de wereldkaart waarvoor ze de inspiratie
vormden.
Voor de Duitse
bezoekers van het museum is een aantal van de gedichten, zoals het onderstaande,
vertaald door Ulrike Weinhold van de Katholieke Universiteit Nijmegen.
Maternité
Mutter Afrika, ich roch deinen betörenden
Körpergeruch herwehend aus der Wüste. Vielleicht habe ich mich
niemals so verbunden, so sicher gefühlt. Warme Mutter mit deinem
Perlenlachen, buntes Glasperlengeflecht, Tanzschritt,
Schwung.
Dürfte ich doch dein Liebhaber sein oder auf deinem Schoss
liegen mit einem Lächeln nach deinen Brüsten grapsend in einer schwülen
und schwarzen Vergangenheit.
11
januari
In zijn column (Holmans Hoofdstad) in Het Parool van gisteren komt
Theodor Holman terug op zijn interview met Mario Molegraaf van afgelopen
dinsdag (zie nieuws 7 januari). De afgelopen dagen las ik een boek dat me zo
heeft aangegrepen, dat ik er iedereen over moet vertellen: Geheim Dagboek 2001
van Hans Warren. Het boek heeft daarmee - na bijna drie maanden - dan toch
nog Het Parool gehaald, zij het slechts in een column. Holmans stuk bevat
een groot aantal stilistische eigenaardigheden (slordigheden). Wat te denken van
de laatste "hij" in het volgende citaat: Hij woont samen met zijn vriend
M. Ze wonen al 23 jaar samen, hebben lief en leed met elkaar gedeeld. Op 19
december 2001 sterft Hans. Op de dag voor z'n begrafenis opende hij het dagboek
[...].Ook geen stijlbloempje: het dagboek is het dikste dagboek van
hem. En wat betekent: Als literatuur meedogenloos moet zijn, dan is dit
een meedogenloos boek?
Holman geeft Mario "een enorme pluim": Al
een maand voor Hans zijn dood [...] kreeg Mario er door een toeval een licht
vermoeden [van !] hoe hij mogelijkerwijs in het dagboek beschreven zou worden,
maar omdat hij het zich niet kon voorstellen, drong hij niet verder aan.
Holman besluit met de mededeling dat Mario Molegraaf nu "twee jaar" (= 1 jaar en
3 weken!) verder is en dat het huis waar hij met Warren gewoond heeft, intussen
verkocht is.
Een, zowel stilistisch als inhoudelijk, prachtig stuk over Geheim Dagboek
2001 verscheen afgelopen donderdag (9 januari) in Trouw. Het stuk is
van de hand van Bert Keizer, arts in een verpleeghuis en bekend van zijn boek
Het refrein is Hein (1994). Keizer raadt iedereen het dagboek aan
omdat je zelden een zo heldere lamp ziet branden in een zo schamele
woning.
In het dagboek ziet Keizer beschreven wat hij kent uit zijn dagelijks werk:
Langdurig voor een zieke zorgen is geen doenlijke opdracht, hoeveel je ook
van elkaar houdt. Als van twee gelieven één in de versukkeling raakt en zich als
een drenkeling gaat vastklampen aan de ander die het nog redt, ontstaat er
vrijwel altijd een omarming die zo beklemmend wordt dat de gezonde zich er
desnoods met geweld uit zal trachten te bevrijden. Lichamelijk en geestelijk
geweld. De lichamelijke variant is zo weinig zeldzaam dat er in het Engels een
standaarduitdrukking voor bestaat: "granny bashing". [...] Als mens kan
ik over Molegraaf slechts zeggen: ik neem ootmoedig mijn petje voor hem af, want
hij heeft zich samen met zijn stervende vriend een weg moeten zoeken door een
rampgebied. Achteraffers weten altijd betere routes, maar niemand die Molegraaf
of Warren tijdens de vreselijke tocht op een kaart heeft gewezen.
Van
Keizer mag Komrij, voor zijn recensie van Een stip op de wereldkaart, de
gevreesde singultus vaginalis (= de kuthik) krijgen. (Met dank aan Ria
Zifkamp, die ons op het artikel wees.)
9 januari
De complete literaire nalatenschap van Hans Warren gaat naar de Zeeuwse
Bibliotheek in Middelburg. Mario Molegraaf heeft tot die schenking besloten.
"Het was niet een nadrukkelijk door Hans uitgesproken wens, maar ik denk wel dat
het zijn bedoeling was. Het is een logische plek waar de nalatenschap goed zal
worden beheerd." Volgens Molegraaf is de schenking juridisch nog niet helemaal
rond. (...) Bedoeling is dat een stichting wordt opgericht om de nalatenschap te
beheren. Het gaat om een grote collectie dagboeken, correspondentie,
typoscripten, boeken met opdrachten, natuurschetsen en tekeningen. De komende
vier jaar zal de collectie stukje bij beetje in de Zeeuwse Bibliotheek
terechtkomen, omdat is afgesproken dat Molegraaf de spullen eerst zal uitzoeken
en catalogiseren. (...) In beginsel zal de nalatenschap van Warren toegankelijk
zijn voor onderzoekers, aldus Molegraaf. Uitgezonderd de nog ongepubliceerde
dagboeken en mogelijk een deel van de correspondentie. Dit bericht uit
dePZC van 8 januari en van de website van Omroep Zeeland kregen
wij toegestuurd van Niek Oele, van Erwin de Bruyn, en van Esther Boogaart.
Dank.
7 januari
Zoals aangekondigd was Mario Molegraaf vandaag te gast in het
radio-programma Dinsdag Desmet (Radio 747), waar hij werd geïnterviewd
door Theodor Holman.
Na Mario's verhaal over zijn
eerste ontmoeting met Warren op 29 juli 1978, gaat het gesprek vanzelfsprekend
vooral over Geheim Dagboek 2001. Net als in de interviews die eerder
verschenen in de geschreven pers (HP/De Tijd 31/10/2002,
Volkskrant 19/12/2002, Trouw 19/12/2002) vertelt Mario over de
nacht voor de begrafenis van Warren, toen hij voor het eerst de aantekeningen
uit Warrens laatste jaar las. En over zijn beslissing om het dagboek, waarin
Warren noch zichzelf noch hem spaart, nu al uit te geven. Mario leest de
dagboekaantekening van 16 december 2001 voor, de allerlaatste die Warren
maakte.
Holman: "Hoe ver kun je gaan?" Molegraaf: "In zulke literatuur
kun je niet ver genoeg gaan."
Mario vertelt dat de reacties op Geheim
Dagboek 2001, en dan vooral op zijn eigen rol daarin, hem zijn meegevallen: de
meeste lezers voelen sympathie voor hem. "Ze zien ook wel dat het meer een
worsteling tegen de eindigheid is dan tegen Hans. Ze zien de wanhoop en de
liefde erachter. Het is het verhaal van heel veel mensen in een vergelijkbare
situatie. Het is de strijd tussen de wil van Hans om dood te gaan en mijn wil om
hem te laten leven." Holman: "Als je hem stompt, stomp je hem het leven
in."
Niet alle reacties op het dagboek gaven blijk van sympathie voor
Mario. Er waren een paar "domme" en "stupide" uitzonderingen, namelijk de
reacties van Kasper Jansen en Joep Habets in NRC Handelsblad (Zie nieuws
21 december en 2 december 2002). De heren worden door Mario aangeduid als "een
stel valse nichten".
Holman is vol lof over het boek, dat op hem "een
bijna angstwekkend verpletterende indruk maakte". "In al z'n vreselijkheid echte
wereldliteratuur." Holman: "Is het de schoonheid van de dood?" Molegraaf: "De
dood heeft geen schoonheid, dat maakt dit dagboek duidelijk."
Het
interview levert ook nog twee nieuwtjes op:
De tentoonstelling Een stip op de wereldkaart, een keuze uit Warrens
Afrikaanse kunstcollectie, in het
Afrikamuseum te Berg en Dal , is verlengd tot het eind van deze maand. Deze
week meer over deze expositie!
In maart treedt Mario Molegraaf in het huwelijk met zijn nieuwe liefde.
6 januari
Foto: Niek
Oele
4 januari
Mario Molegraaf is a.s. dinsdag 7 januari te gast bij Theodor Holman
in het radio-programma Dinsdag Desmet (Humanistische Omroep). Het
programma wordt, vanaf 13.30 uur, live uitgezonden op 747 AM vanuit Desmet
Studio's aan de Plantage Middenlaan 4a te Amsterdam (tel: 020-5217171). Publiek
is welkom.
In de laatste Gay Krant van 2002 bespreekt Gooitsen Eenling kort
Geheim Dagboek 2001: Een aangrijpend document (...) dat voortdurend
laveert tussen verrukking en verval.
In HP/De Tijd introduceert Max Pam deze week de Max Pam Award voor
"het beste literaire boek van het vorige jaar". Over Warrens Geheim Dagboek
2001 schrijft Pam: Het is het laatste deel van een krankzinnig
dagboekproject dat bijna zestig jaar beslaat. In dit laatste deel beschrijft
Warren zijn eigen sterven. Je weet eigenlijk niet wat je leest. Dit deel is
meedogenloos eerlijk en meedogenloos oneerlijk.
Pam besluit
uiteindelijk Warren niet te bekronen met de Max Pam Award "uit praktische
overwegingen": zonde om zo'n mooie vulpen te geven aan iemand die daar toch
nooit meer mee zal schrijven. En de vulpen gaat naar... Leon de Winter.
(Foto links: Pams interviewbundel uit 1984, waarin een interview met Warren is
opgenomen.)
Het eerste gedicht van
de maand van 2003 is gekozen door Vincent Hunink. Hij koos voor het
derde gedicht van de Zes elegische gedichten uit de bundel Tussen
hybris en vergaan. Deze cyclus droeg Hans Warren op aan Taieb
Ghaieb.
Hunink schreef een recensie van Geheim Dagboek 2001, die eind van de maand
in het tijdschrift Pink verschijnt. Vanaf morgen is de recensie al op
onze site te lezen!
In zijn dagboek
beschrijft Hans hoe de storm een hoogtepunt bereikte.
Besprekingen
GD2001 
In mei verschijnt een nieuwe -
goedkope - editie van Om het behoud der eenzaamheid, de bekende
bloemlezing van veertig jaar Geheim Dagboek.
Hij woont samen met zijn vriend
M. Ze wonen al 23 jaar samen, hebben lief en leed met elkaar gedeeld. Op 19
december 2001 sterft Hans. Op de dag voor z'n begrafenis opende hij het dagboek
[...].Ook geen stijlbloempje: het dagboek is het dikste dagboek van
hem. En wat betekent: Als literatuur meedogenloos moet zijn, dan is dit
een meedogenloos boek?
In het dagboek ziet Keizer beschreven wat hij kent uit zijn dagelijks werk:
Langdurig voor een zieke zorgen is geen doenlijke opdracht, hoeveel je ook
van elkaar houdt. Als van twee gelieven één in de versukkeling raakt en zich als
een drenkeling gaat vastklampen aan de ander die het nog redt, ontstaat er
vrijwel altijd een omarming die zo beklemmend wordt dat de gezonde zich er
desnoods met geweld uit zal trachten te bevrijden. Lichamelijk en geestelijk
geweld. De lichamelijke variant is zo weinig zeldzaam dat er in het Engels een
standaarduitdrukking voor bestaat: "granny bashing".
Na Mario's verhaal over zijn
eerste ontmoeting met Warren op 29 juli 1978, gaat het gesprek vanzelfsprekend
vooral over Geheim Dagboek 2001. Net als in de interviews die eerder
verschenen in de geschreven pers (HP/De Tijd 31/10/2002,
Volkskrant 19/12/2002, Trouw 19/12/2002) vertelt Mario over de
nacht voor de begrafenis van Warren, toen hij voor het eerst de aantekeningen
uit Warrens laatste jaar las. En over zijn beslissing om het dagboek, waarin
Warren noch zichzelf noch hem spaart, nu al uit te geven. Mario leest de
dagboekaantekening van 16 december 2001 voor, de allerlaatste die Warren
maakte.
