Eindhovens
Dagblad, woensdag 10 september 1986
Tekeningen werpen licht op Eindhoven in de
17e eeuw.
Twee tekeningen van
de 17e eeuwse kunstenaar Isaac van Ostade met een kerk als middelpunt, hebben
een nieuw licht geworpen op het Eindhoven uit die tijd, De tekeningen, waarvan
het bestaan al geruime tijd bekend was maar waarvan men niet wist' welke kerk
zij voorstelden, blijken de oorspronkelijke Eindhovense Sint Catharinakerk als
onderwerp te hebben. Tot die conclusie komt Eindhoven-kenner en publicist Karel
Vermeeren, die in samenwerking met het Rijksprentenkabinet in Amsterdam de
lokatie heeft achterhaald. Volgens de kunsthistoricus drs. Peter Schatborn van
het Rijksprentenkabinet staat vast dat de tekeningen inderdaad de kerk te
Eindhoven voorstellen.
Van het oude
Eindhoven is op een 18e eeuwse tekening na vrijwel niets bekend vandaar dat de tekeningen
van Van Ostade niet van belang ontbloot zijn. Ook de directeur van het
Eindhovense museum Kempenland, drs. Peter Thoben, gelooft dat de tekeningen de
Eindhovense kerk voorstellen. "Dat blijkt inderdaad op basis van andere
prenten. Maar met een letterlijke interpretatie moet je voorzichtig zijn.
Tekenaars, zeker uit die tijd, wilden graag mooie plaatjes maken. Dus het kan
goed zijn dat ze afwijkingen vertonen wat het toenmalige Eindhoven betreft.
Maar ze laten duidelijk zien dat met een dorpse sfeer te maken hebben, zoals
die in Eindhoven toen ook was."
Karel Vermeeren
schreef bijgaand artikel over de achtergronden van de tekeningen van Isaac van
Ostade.
(Door Karel Vermeeren)
Isaac van Ostade
(1621-1649)werd evenals zijn meer bekende broer Adriaan te Haarlem geboren. De
vader van deze twee kunstenaars was Jan Hendricx van Eijndhoven, de moeder was
Janneken Hendericx van Wonsel (Woensel). Beide zonen legden zich toe op de
teken- en schilderkunst en etsten ook. De naam" Van Ostade" laat zich
verklaren doordat de voorouders van vader Jan Hendericx waarschijnlijk
afkomstig waren uit het Brabantse gehucht Ostade. Bij Eindhoven ligt Ostade,
een onderdeel van St. Oedenrode, maar ook bij Asten
komt Ostade voor.
Door het overlijden
van de ouders van Isaac van Ostade, de moeder in 1640 en de vader een jaar
later, is het niet ondenkbaar dat in die jaren de band met familie en kennissen
uit Eindhoven en omgeving weer werd aangehaald. Isaac zou dan ook in die tijd
naar Eindhoven zijn gegaan en daar schetsen hebben gemaakt. Maar of dat ook zo
was, was niet bekend. Totdat op verschillende veilingen bepaalde tekeningen
opdoken die een beeld geven van het 17e
eeuwse Eindhoven.
Oude meesters
De laatste jaren
kwamen namelijk steeds meer onbekende werken van oude meesters op
tentoonstellingen en veilingen naar voren. Die waren soms maar een deel
gesigneerd of gedateerd. Alleen door deze te vergelijken met reeds
gedateerde werken konden in de meeste gevallen jaartal of kunstenaar worden
vastgesteld. Nu werd twee jaar geleden in een galerie te Bern een tekening
geveild, waarop een typische, zware middeleeuwse kerktoren was afgebeeld. Een
dergelijke tekening bevond zich ook in de verzameling van het Institut
Néerlandais te Parijs. Beide tekeningen zouden door Isaac van Ostade zijn
gemaakt of uit zijn naaste omgeving afkomstig zijn. Maar zeker wist men het
niet.
Dusart
Na de dood van
lsaac in 1649 te Haarlem bleef veel van zijn werk achter in het atelier van
zijn leermeester, zijn broer Adriaan. Kort na diens overlijden in 1685 kwam
veel van het werk van de beide broers in het bezit van de tekenaar en schilder
Cornelis Dusart (1655-1704). Deze was een leerling
van Adriaan. Dusart stond toen al bekend als verzamelaar en kunsthandelaar. Duidelijk
was dat hij er niet voor terugschrok aan andermans schetsen te werken of deze
te voltooien. Hij plaatste er de naam van de oorspronkelijke meester op of
kopiëerde het werk. Dit alles zou bij later ontdekte werken regelmatig problemen
opleveren. Een deel van het bezit van Dusart kwam later terecht in de verzameling
van de secretaris van het Kabinet aan het Hof van met pen en bisterkleurige
inkt werden opgehaald. Het geheel werd daarna met dunne sapkleuren en gekleurd
krijt bijgewerkt. Onderaan rechts op de tekening stond J. van Ostade in
dezelfde inkt als waarmee de tekening was omlijnd. De letter J kwam hier vreemd
over, omdat Isaac wel een oudere broer Johannes had, maar wever was en nooit
als tekenaar naar voren was gekomen. Daarom wordt deze signatuur aan een andere
hand toegeschreven. Nu waren er wel twee op elkaar gelijkende tekeningen met
dezelfde kerk, maar dezelfde maar de plek moest nog gelokaliseerd worden. Een
derde tekening uit een particuliere collectie in Amsterdam gaf uiteindelijk een
stoot in de goede richting. Ook op deze tekening stond een middeleeuwse kerk,
maar dan vanuit het westen bezien. De toren had veel overeenkomst met die van
de twee hierboven beschreven tekeningen. Ook deze tekening was opgezet met een loodstift,
waarna de lijnen met pen en bruinkleurige inkt werden overgehaald en tenslotte
hier en daar gewassen werd met lichte en donkere grijze tonen.
Ginderen
of Genderen
Linksboven op de
tekening stond met een loodstift een woord geschreven. Zou het een plaatsnaam
zijn? Uit het moeilijk te lezen schrift meenden sommigen het voor Ginderen of
Genderen te kunnen lezen. Het woord ”Gender” zou hier, anders dan bedoeld was,
toch naar de oplossing leiden. Het zou mogelijk de naam van het riviertje
kunnen zijn dat door Eindhoven stroomde en dan zou de tekening op Eindhoven
betrekking moeten hebben. Toen werd in het Rijksprentenkabinet te Amsterdam
gezocht naar de daar aanwezig zijnde afbeelding van Eindhoven. In het
schetsboek met stads- en dorpsgezichten dat onder meer was toegeschreven aan
Hendri Spilman (1721-1784) stond een tekening van Eindhoven, waarvan de kerk
van dezelfde plek was weergegeven (we zouden nu zeggen vanaf hoek Jan van
Lieshoutstraat/Ten Hagestraat) Belangrijk op deze tekening was, dat daar
duidelijk de naam Eindhoven te lezen stond. Omdat deze tekening ongeveer een
eeuw later werd gemaakt dan die uit de tijd van Van Ostade, zijn er natuurlijk wijzigingen
gekomen in het stadsbeeld. Maar duidelijk kwam naar voren, dat hij, die aan de originele tekening .van
Van Ostade had gewerkt, zelf nooit in Eindhoven was geweest. Hij veranderde op
een onveranderwoorde wijze de mogelijk wat modderige
weg in een klein riviertje, dat hij een beetje overdreven blauw inkleurde. Wat
uit de oude voorstellingen van de kerk vanuit het Oosten gezien, steeds opvalt,
is het merkwaardige luikje aan de linker daklijn van de torenspits. De opbouw
van de toren op de twee verschillende aanzichten van de middeleeuwse kerk,
laten zien dat men hier met hetzelfde gebouw te doen heeft.
Getty Museum
De tekening Van
Ostade met de vanuit het oosten getekende kerk, is nu eigendom van het Amerikaanse
J .Paul Getty Museum. Met uitzondering van het
gefantaseerde riviertje geeft deze tekening een goed beeld, hoe het stadje
Eindhoven er in het begin van de 17e eeuw moet hebben uitgezien in de omgeving van
het kerkgebouw. Op de tekening die in Amsterdams particulier bezit is, zien we duidelijk
de opbouw van de middeleeuwse toren. Deze vertoont namelijk drie geledingen. De
middelste hiervan is door twee lisenen in drie spaarvelden verdeeld, die van boven
afgesloten zijn met een rondboogfries. In de bovenste
geleding staan
gekoppelde vensters, die later voorzien werden van galmplanken voor de torenklokken.
Midden op straat ziet men hier een grote put. Ook hier is de weg niet verhard, waardoor
het geheel een dorpsachtig karakter heeft. Als je de ligging van deze kerk vergelijkt
met de huidige, die Cuijpers in de jaren zestig van de vorige eeuw bouwde, moet
je er rekening mee houden, dat alle middeleeuwse kerken georiënteerd waren,
d.w.z. dat het priesterkoor aan de Oostzijde
van het gebouw was
gelegen en de toren aan de Westkant lag.
Achterzijde
Interessant is, dat
op de achterzijde van deze tekening een schetsje staat van een put en een
stellage met een druivenwingerd. Aangenomen mag worden, dat dit een poging is
voor de tekening van een binnenplaats van een boerehoeve
met put en stal, die zich in een particuliere verzameling in Den Haag bevindt.
Mogelijk betreft het hier een woning uit Eindhoven.