Wilson | Blavatsky

[...] Swedenborg behoorde tot een tijdperk van het geloof, toen de overgrote meerderheid van de mensen nog in engelen en duivels geloofde; minder dan een eeuw later hielden Duitse critici vol dat de Bijbel slechts een fictie van de verbeelding was en dat Jezus nooit had bestaan. De intellectuelen begonnen met nostalgie terug te blikken op het 'tijdperk van het geloof'. Velen van hen - zoals Thomas Carlyle, Alfred Lord Tennyson, Ralph Waldo Emerson, Herman Melville - waren mannen met religieuze gevoelens die niet in staat waren om het traditionele christelijk geloof te accepteren; ze voelden zich gestrand in een emotionele woestenij. In 1850 schreef Emerson een lang essay over Swedenborg in zijn Representative Men, waarin hij hem beschreef als één van de grote mystieke reuzen: 'Als één van de ... mastodonten van de literatuur kan hij niet worden beoordeeld door hele groepen gewone geleerden... Onze boeken zijn onwaar omdat ze gefragmenteerd zijn... Maar Swedenborg is systematisch en eerbiedig ten aanzien van de wereld in elke opzicht... zijn gaven werken met astronomische precisie, en dit bewonderenswaardige schrijven is vrij van alle pretenties of egoïsme. Maar hij vervolgt met de waarschuwing dat om Swedenborg te begrijpen, een bijna net zo'n genialiteit vereist is als het zijne.' [...]

[...] Toen de psycholoog William James door een periode van depressie en panische angst ging, gebruikte hij Swedenborgs term 'vastation' [verwoesting] om deze toestand te beschrijven. Dit was niet meer dan natuurlijk omdat zijn eigen vader, Henry James Sr., was teruggebracht van de rand van een mentale en fysieke inzinking door de ontdekking van Swedenborgs werken. Deze inzinking had de oude James plotseling en zonder enige waarschuwing vooraf overvallen, een dag nadat hij een uitstekende maaltijd had gegeten, lui aan tafel zat en nogal met zichzelf was ingenomen. Plotseling - als een bliksemschicht - viel de angst over mij heen, en rilde ik zodat mijn beenderen schokten. Naar het zich liet aanzien was het een volstrekt waanzinnige en afschuwelijke angst, zonder ogenschijnlijke reden, en slechts te verklaren, voor mijn perplexe verbeelding, door een vervloekte vorm die, onzicht-baar voor mij, binnen de muren van de kamer hurkte, en vanuit zijn stinkende persoonlijkheid een invloed uitstraalde die fataal was voor het leven ... De depressie en angst van James Sr. duurden twee jaar, totdat een vriendin hem vertelde dat hij aan wat Swedenborg 'vastation' noemde leed en dat het wel eens de poort zou kunnen zijn voor een innerlijke transformatie. James Sr. was zo ziek dat hij niet mocht lezen; niettemin kocht hij twee boeken van Swedenborg en bewaarde ze naast zijn bed, er van tijd tot tijd enkele zinnen in lezend. Tenslotte begon hij begerig te lezen. 'Vanaf het begin las ik met trillende interesse. Mijn hart bevroedde, zelfs voordat mijn intelligentie bereid was om recht te doen aan de boeken, de ongeëvenaarde waarheid die erin kon worden aangetroffen. Stel je een koortsachtige patiënt voor, die voldoende van zijn ziekte hersteld is om aan iets anders dan zichzelf te denken, en zich plotseling verplaatst ziet naar een plek waar de vrije hemelwinden om hem heen waaien, en het geluid van stromend water zijn afgematte zintuigen verfrist; en dan heb je een zwak beeld van mijn verrukking in het lezen ...'

James Sr. was ervan overtuigd dat de oorzaak van al zijn lijden de diepe onbewuste dood was die ik in mijn persoonlijkheid meedroeg... Swedenborgs crises hadden hem dicht bij de waanzin gebracht; dit is ongetwijfeld de reden waarom hij zo'n buitengewone kracht bezat om vrede te brengen aan gekwelde zielen als Strindberg en James. 'De ene donderbui volgde op de andere. Dat ik deze stormen kon verdragen was een kwestie van brute kracht. Anderen zijn erdoor vernietigd - Nietzsche en Hölderlin, en vele anderen. Maar er was een demo-nische kracht in mij, en vanaf het begin koesterde ik geen enkele twijfel in mijn geest dat ik de betekenis moest vinden van hetgeen ik doormaakte...' Hier is niet Swedenborg aan het woord - zoals de referentie aan Nietzsche en Hö'lderlin duidelijk maakt - maar Carl Jung. Toch kan niemand die zowel Jung als Swedenborg heeft gelezen eraan twijfelen dat het de mysticus, en niet de psycholoog was, die zich het verst waagde in de diepten van deze vreemde wereld die binnenin ons ligt. In een tijd waarin de rationaliteit ons niet meer kan bevredigen, is een leraar in de werkelijkheid van de Wil relevanter dan ooit.

Colin Wilson

In zijn beroemde Gifford lezingen, The Varieties of Religious Experience, citeert William James een aantal passages uit De Stem van de Stilte van H. P. Blavatsky en suggereert:

'Er bestaat een grensgebied van de geest waar deze dingen rondspoken; en influisteringen daarvan vermengen zich met de werkingen van ons begripsvermogen, zoals de wateren van de oneindige oceaan hun golven zenden om te breken op de kiezelstenen die aan onze kusten liggen.'

Hier volgen de passages (in een andere vertaling dan op blz. 313 van de Nederlandse uitgave 2003):

'Hij die de stem van Nâda, 'het geluidloze geluid', zou willen horen en begrijpen, moet leren wat de aard van Dhâra.nâ* is... Als zijn vorm hem onwerkelijk schijnt, zoals bij het ontwaken alle vormen die hij in dromen ziet; als hij heeft opgehouden het vele te horen, zal hij misschien het ENE bemerken, het innerlijke geluid dat het uiterlijke doodt... Want dan zal de ziel horen en zich herinneren. En dan zal tot het innerlijke oor spreken DE STEM VAN DE STILTE... En nu is uw Zelf verloren in het ZELF, uzelf in UZELF, opgegaan in DAT ZELF vanwaar u eens uitstraalde. . . . Zie! U bent het licht geworden, u bent het geluid geworden, u bent uw meester en uw god. U bent ZELF het voorwerp van uw zoeken: de ononderbroken STEM, die door de eeuwigheden weerklinkt, vrij van verandering, vrij van zonde, de zeven geluiden in één, DE STEM VAN DE STILTE.'

[*Dhâra.nâ is de intense en volkomen concentratie van het denken op een of ander innerlijk onderwerp, waarbij al wat tot het uiterlijke heelal of de wereld van het zintuiglijke behoort, volkomen wordt losgelaten. (HPB.)]

Er is een zin die voorafgaat aan de woorden 'zie! u bent het licht geworden', die James wegliet en die zou hebben geholpen de rest van zijn keuze te begrijpen:

En nu, rust onder de bodhi-boom, die de volmaaktheid van alle kennis is, want weet, u bent de meester van SAMÂDHI de staat van feilloos zien.

Een passage die James in het bijzonder schijnt te hebben aangesproken, is deze, die is gericht tot een volgeling: 'Leer uw lichaam van uw ziel te scheiden... en in het eeuwige te leven,' want in de alinea die volgt op zijn selecties uit De Stem, merkt hij op (cursivering toegevoegd):

'De leer... dat de eeuwigheid tijdeloos is, dat onze 'onsterfelijkheid', als we in het eeuwige leven, niet zozeer de toekomst is dan wel wat reeds nu en hier is die we tegenwoordig zo vaak uitgedrukt vinden in bepaalde filosofische kringen vindt haar steun in een 'heel juist' of een 'amen', dat naar boven komt drijven uit dat geheimzinnige diepere niveau. Wij herkennen de wachtwoorden tot het mystieke gebied als we ze horen, maar we kunnen ze niet zelf gebruiken; alleen dit heeft het beheer over 'het oerwachtwoord'.'